Publikacje
Przedsiębiorczość akademicka. Zapotrzebowanie na szkolenia służące jej rozwojowi – rekomendacje z badań
2009-07-01
Przedsiębiorczość akademicka w Polsce jest słabo rozwinięta. Świadczy o tym niewielka liczba studentów i doktorantów oraz pracowników naukowych na uczelniach wyższych prowadzących lub zamierzających podjąć działalność gospodarczą w oparciu o własny pomysł lub wyniki własnych prac badawczych. Z badania zrealizowanego przez konsorcjum SMG/KRC Poland Media S.A oraz Polską Izbę Gospodarczą Zaawansowanych Technologii na zlecenie PARP wynika, że tylko 6% badanych prowadzi własną firmę (9% kadry naukowej i 2% studentów). Zaledwie 8% badanych zainteresowanych podjęciem działalności gospodarczej zamierza uczynić taki krok w ciągu najbliższego roku, chociaż chęć wykorzystania w przyszłości swojej profesjonalnej wiedzy dotyczy 40% badanych. Tymczasem powstawanie firm spin-off i spin-out jest efektywną drogą do rozwoju technologii i transferu powstającej na uczelniach wiedzy do biznesu, co potencjalnie może być znaczącym realnym stymulatorem długookresowego rozwoju gospodarki.
Niskiemu poziomowi rozwoju przedsiębiorczości akademickiej próbują przeciwdziałać zarówno podmioty publiczne, jak i organizacje pozarządowe. Najczęściej wsparcie w tym zakresie oferowane jest przez trzy główne grupy podmiotów, tj. jednostki tworzone przy wyższych uczelniach (centra transferu technologii, biura karier), parki naukowe i naukowo-technologiczne oraz inkubatory przedsiębiorczości i preinkubatory. Stosują one różnego rodzaju instrumenty wsparcia mające pobudzać powstawanie przedsiębiorstw w oparciu o wyniki prac badawczych na uczelniach wyższych. Powszechnie stosowane narzędzia wsparcia przyjmują w zasadzie dwie główne formy, tj wsparcia miękkiego, niematerialnego, obejmującego głównie działalność promocyjną, informacyjną, szkoleniową, doradczą itp.) oraz wsparcia twardego o charakterze instytucjonalnym i finansowym.
Wsparcie twarde o charakterze materialnym oferowane jest głównie przez parki naukowe, naukowo-technologiczne i inkubatory przedsiębiorczości oraz kierowane jest przede wszystkim do środowiska naukowego, firm odpryskowych, samych uczelni i uczelnianych laboratoriów badawczych. Formy wsparcia obejmują udostępnianie infrastruktury (powierzchnię użytkową, telefony, Internet, urządzenia biurowe, usługi księgowego, prawnika, menedżera itp.) oraz bezzwrotne lub częściowo zwrotne finansowanie powstawania i rozwoju firm odpryskowych, w tym prowadzenia badań, tworzenia prototypów, badań rynkowych, wprowadzania na rynek itp. Wsparcie tego typu oferowane jest przez podmioty publiczne, jak preinkubatory i inkubatory przedsiębiorczości oraz podmioty prywatne (venture capital, business angels).
System wsparcia przedsiębiorczości akademickiej był przedmiotem analizy w ramach zleconego przez PARP badania. Zdaniem autorów analizy jednym z największych problemów w rozwoju przedsiębiorczości akademickiej w Polsce jest bariera mentalnościowa kadry zarządzającej i pracowników administracyjnych uczelni wyższych w zakresie wspierania powiązań pracowników naukowych oraz doktorantów i studentów ze światem biznesu. Potrzebne są zatem działania propagujące wśród tych osób bardziej otwarte podejście do prowadzenia działalności gospodarczej na uczelniach, w tym akcje promocyjne pokazujące cele, instrumenty oraz korzyści z aktywizacji przedsiębiorczości w kontekście współczesnych procesów rozwojowych. Autorzy badania rekomendują także położenie większego nacisku przy ocenie parametrycznej uczelni na takie aspekty jak współpraca z biznesem, tworzenie firm odpryskowych i zaangażowanie w procesy innowacyjne oraz rozwój elastycznych powiązań pomiędzy uczelniami a ich otoczeniem społeczno-gospodarczym. Pomocne mogłoby być również opracowanie i promowanie katalogu dobrych praktyk skierowanego do uczelni obejmującego tematykę własności intelektualnej, transferu wiedzy do gospodarki oraz udostępniania aparatury badawczej na komercyjnych zasadach. Za warte wdrożenia uznano także monitorowanie ścieżki kariery zawodowej absolwentów oraz promowanie przykładów sukcesów biznesowych.
Jak wynika z badania programy kształcenia przedsiębiorczości akademickiej powinny być uzupełnione o moduły dotyczące przedsiębiorczości, innowacji i komercjalizacji technologii oraz powinny być oferowane na wszystkich poziomach od studiów licencjackich po doktoranckie. Zdaniem autorów programy dotyczące powadzenia działalności gospodarczej powinny, poza wybranymi kierunkami ekonomicznymi, stanowić element fakultatywny dla studentów i doktorantów rzeczywiście zainteresowanych własnym biznesem. Autorzy zalecają przy tym włączenie do programu nauczania zajęć praktycznych, opartych np. na grach biznesowych oraz wykorzystanie praktyków biznesowych, którzy mogą podzielić się swymi doświadczeniami ze studentami. Ważne są przy tym działania promocyjne mające na celu zachęcanie kadry naukowej i studentów do wykorzystania własnego potencjału intelektualnego do realizacji koncepcji biznesowych.
Autorzy badania rekomendują wykorzystanie do nauki przedsiębiorczości akademickiej programów kształcenia opracowanych w formule modułowej przystosowanych do wykorzystania na każdej uczelni bez względu na profil kształcenia, poziom i zakres przygotowania uczestników. Tego typu programy kształcenia powinny mieć charakter uzupełniający w stosunku do wiedzy przekazywanej w ramach kształcenia formalnego w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto powinny być one aktualizowane na bieżąco.
Zdaniem autorów szczególnie istotne dla rozwoju przedsiębiorczości akademickiej są właściwe metody nauczania oraz szczególne kompetencje osób je przeprowadzających. Efektywność realizacji szkoleń jest dużo wyższa, gdy prowadzone są one przez profesjonalnych trenerów przygotowywanych najlepiej w systemie Training of Trainers do wdrażania aktywnych metod szkoleniowych. Ma to na celu poprawę efektywności i atrakcyjności prowadzonych szkoleń dla pracowników naukowych, doktorantów i studentów. Istotnym elementem efektywnych szkoleń powinno być także wykorzystywanie absolwentów, którzy przedstawiali by własne doświadczenia.
Jak wynika z badań potrzebne jest przyspieszenie rozwoju wsparcia, w tym instytucji i programów oraz oferty usług adresowanych do nowych firm technologicznych. Ważnym środkiem wsparcia tego rozwoju są fundusze europejskie, które jednak cechują się zbytnią biurokracją i czasochłonnością pozyskania. Większy wysiłek powinien zostać położony na informowanie i promowanie wśród środowiska akademickiego w zakresie infrastruktury wsparcia. Powinny być opracowane spójne uczelniane programy wsparcia przedsiębiorczości akademickiej oparte m.in. na inkubatorach przedsiębiorczości i centrach transferu technologii. W ramach wydatkowanych środków na innowacyjne projekty nacisk powinien zostać położony na trwałość efektów tych projektów. Niezwykle ważne jest odpowiednie przygotowanie kadr instytucji wsparcia oraz ograniczenie rotacji kadr.
Powinno się większą wagę przywiązywać do intensyfikacji współpracy pomiędzy uczelniami i jej kadrą naukową a biznesem, administracją i instytucjami wsparcia. Aby skutecznie wspierać te współpracę proponuje się organizowanie klubów przedsiębiorców, konkursów, spotkań, seminariów, konferencji, festiwali nauki, prowadzenie wystaw, giełd i targów innowacyjnych, tworzenie i obsługa regionalnych portali i baz danych. Ponadto potrzebne jest opracowanie wewnętrznych reguł uczelni w zakresie zarządzania własnością intelektualną i współpracy z firmami odpryskowymi zapewniającymi korzyści dla obu stron. W tym celu przydatne mogłoby być opracowanie ogólnodostępnego zestawienia „dobrych praktyk”.
Autorzy badania rekomendują wprowadzenie instrumentów wspierających rozwój rynków na nowe technologie, w szczególności stymulowanie ich strony popytowej. Proponują wykorzystanie technik foresightu do przewidywania trendów rozwoju technologii i branż gospodarki. Podkreślają rolę finansowania ze środków publicznych badań w obszarach o komercyjnym potencjale i potrzebę większego nacisku na innowacyjne projekty. Potrzebny jest dalszy rozwój mechanizmów zabezpieczających wprowadzanie na rynek nowych produktów, rozwój finansowania badań przedkonkurencyjnych i komercjalizacji nowych rozwiązań. Znaczny potencjał ma również promocja i stworzenie podstaw prawnych dla prekomercyjnych zamówień publicznych.
Autorzy rekomendują instytucjom rządowym przeprowadzenie przeglądu, nowelizacji i wprowadzenia instrumentów prawnych i finansowych stymulujących współpracę jednostek naukowych z przedsiębiorstwami i komercjalizację technologii w nowotworzonych firmach odpryskowych. W tym celu proponują m.in. wprowadzenie zachęt finansowych mających na celu poprawę opłacalności inwestycji w małe firmy technologiczne, ułatwienia podatkowe stymulujące rozwój rynku praw własności intelektualnej, czy stymulowanie instrumentami podatkowymi działalności badawczej małych firm innowacyjnych.
Niski poziom rozwoju przedsiębiorczości akademickiej w naszym kraju oraz wysoki potencjał, jaki ona za sobą niesie, wymaga rozwijania wszelkich dostępnych dróg wsparcia tworzenia i rozwoju firm odpryskowych. Obecny system wsparcia w Polsce jest na dosyć wczesnym etapie rozwoju, dlatego też jego efekty i przełożenie na poziom przedsiębiorczości akademickiej i rozwój gospodarczy jest niewielki. Dlatego niezwykle ważne jest jego udoskonalanie, do czego mam nadzieje przyczynią się prowadzone przez PARP badania oraz wnioski i rekomendacje, które z nich płyną.
Artykuł powstał na podstawie wyników badania zrealizowanego na zlecenie PARP w ramach projektu systemowego: Przedsiębiorczość akademicka (rozwój firm spin – off, spin – out_ - zapotrzebowanie na szkolenia służące jej rozwojowi. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
Niskiemu poziomowi rozwoju przedsiębiorczości akademickiej próbują przeciwdziałać zarówno podmioty publiczne, jak i organizacje pozarządowe. Najczęściej wsparcie w tym zakresie oferowane jest przez trzy główne grupy podmiotów, tj. jednostki tworzone przy wyższych uczelniach (centra transferu technologii, biura karier), parki naukowe i naukowo-technologiczne oraz inkubatory przedsiębiorczości i preinkubatory. Stosują one różnego rodzaju instrumenty wsparcia mające pobudzać powstawanie przedsiębiorstw w oparciu o wyniki prac badawczych na uczelniach wyższych. Powszechnie stosowane narzędzia wsparcia przyjmują w zasadzie dwie główne formy, tj wsparcia miękkiego, niematerialnego, obejmującego głównie działalność promocyjną, informacyjną, szkoleniową, doradczą itp.) oraz wsparcia twardego o charakterze instytucjonalnym i finansowym.
Wsparcie twarde o charakterze materialnym oferowane jest głównie przez parki naukowe, naukowo-technologiczne i inkubatory przedsiębiorczości oraz kierowane jest przede wszystkim do środowiska naukowego, firm odpryskowych, samych uczelni i uczelnianych laboratoriów badawczych. Formy wsparcia obejmują udostępnianie infrastruktury (powierzchnię użytkową, telefony, Internet, urządzenia biurowe, usługi księgowego, prawnika, menedżera itp.) oraz bezzwrotne lub częściowo zwrotne finansowanie powstawania i rozwoju firm odpryskowych, w tym prowadzenia badań, tworzenia prototypów, badań rynkowych, wprowadzania na rynek itp. Wsparcie tego typu oferowane jest przez podmioty publiczne, jak preinkubatory i inkubatory przedsiębiorczości oraz podmioty prywatne (venture capital, business angels).
System wsparcia przedsiębiorczości akademickiej był przedmiotem analizy w ramach zleconego przez PARP badania. Zdaniem autorów analizy jednym z największych problemów w rozwoju przedsiębiorczości akademickiej w Polsce jest bariera mentalnościowa kadry zarządzającej i pracowników administracyjnych uczelni wyższych w zakresie wspierania powiązań pracowników naukowych oraz doktorantów i studentów ze światem biznesu. Potrzebne są zatem działania propagujące wśród tych osób bardziej otwarte podejście do prowadzenia działalności gospodarczej na uczelniach, w tym akcje promocyjne pokazujące cele, instrumenty oraz korzyści z aktywizacji przedsiębiorczości w kontekście współczesnych procesów rozwojowych. Autorzy badania rekomendują także położenie większego nacisku przy ocenie parametrycznej uczelni na takie aspekty jak współpraca z biznesem, tworzenie firm odpryskowych i zaangażowanie w procesy innowacyjne oraz rozwój elastycznych powiązań pomiędzy uczelniami a ich otoczeniem społeczno-gospodarczym. Pomocne mogłoby być również opracowanie i promowanie katalogu dobrych praktyk skierowanego do uczelni obejmującego tematykę własności intelektualnej, transferu wiedzy do gospodarki oraz udostępniania aparatury badawczej na komercyjnych zasadach. Za warte wdrożenia uznano także monitorowanie ścieżki kariery zawodowej absolwentów oraz promowanie przykładów sukcesów biznesowych.
Jak wynika z badania programy kształcenia przedsiębiorczości akademickiej powinny być uzupełnione o moduły dotyczące przedsiębiorczości, innowacji i komercjalizacji technologii oraz powinny być oferowane na wszystkich poziomach od studiów licencjackich po doktoranckie. Zdaniem autorów programy dotyczące powadzenia działalności gospodarczej powinny, poza wybranymi kierunkami ekonomicznymi, stanowić element fakultatywny dla studentów i doktorantów rzeczywiście zainteresowanych własnym biznesem. Autorzy zalecają przy tym włączenie do programu nauczania zajęć praktycznych, opartych np. na grach biznesowych oraz wykorzystanie praktyków biznesowych, którzy mogą podzielić się swymi doświadczeniami ze studentami. Ważne są przy tym działania promocyjne mające na celu zachęcanie kadry naukowej i studentów do wykorzystania własnego potencjału intelektualnego do realizacji koncepcji biznesowych.
Autorzy badania rekomendują wykorzystanie do nauki przedsiębiorczości akademickiej programów kształcenia opracowanych w formule modułowej przystosowanych do wykorzystania na każdej uczelni bez względu na profil kształcenia, poziom i zakres przygotowania uczestników. Tego typu programy kształcenia powinny mieć charakter uzupełniający w stosunku do wiedzy przekazywanej w ramach kształcenia formalnego w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto powinny być one aktualizowane na bieżąco.
Zdaniem autorów szczególnie istotne dla rozwoju przedsiębiorczości akademickiej są właściwe metody nauczania oraz szczególne kompetencje osób je przeprowadzających. Efektywność realizacji szkoleń jest dużo wyższa, gdy prowadzone są one przez profesjonalnych trenerów przygotowywanych najlepiej w systemie Training of Trainers do wdrażania aktywnych metod szkoleniowych. Ma to na celu poprawę efektywności i atrakcyjności prowadzonych szkoleń dla pracowników naukowych, doktorantów i studentów. Istotnym elementem efektywnych szkoleń powinno być także wykorzystywanie absolwentów, którzy przedstawiali by własne doświadczenia.
Jak wynika z badań potrzebne jest przyspieszenie rozwoju wsparcia, w tym instytucji i programów oraz oferty usług adresowanych do nowych firm technologicznych. Ważnym środkiem wsparcia tego rozwoju są fundusze europejskie, które jednak cechują się zbytnią biurokracją i czasochłonnością pozyskania. Większy wysiłek powinien zostać położony na informowanie i promowanie wśród środowiska akademickiego w zakresie infrastruktury wsparcia. Powinny być opracowane spójne uczelniane programy wsparcia przedsiębiorczości akademickiej oparte m.in. na inkubatorach przedsiębiorczości i centrach transferu technologii. W ramach wydatkowanych środków na innowacyjne projekty nacisk powinien zostać położony na trwałość efektów tych projektów. Niezwykle ważne jest odpowiednie przygotowanie kadr instytucji wsparcia oraz ograniczenie rotacji kadr.
Powinno się większą wagę przywiązywać do intensyfikacji współpracy pomiędzy uczelniami i jej kadrą naukową a biznesem, administracją i instytucjami wsparcia. Aby skutecznie wspierać te współpracę proponuje się organizowanie klubów przedsiębiorców, konkursów, spotkań, seminariów, konferencji, festiwali nauki, prowadzenie wystaw, giełd i targów innowacyjnych, tworzenie i obsługa regionalnych portali i baz danych. Ponadto potrzebne jest opracowanie wewnętrznych reguł uczelni w zakresie zarządzania własnością intelektualną i współpracy z firmami odpryskowymi zapewniającymi korzyści dla obu stron. W tym celu przydatne mogłoby być opracowanie ogólnodostępnego zestawienia „dobrych praktyk”.
Autorzy badania rekomendują wprowadzenie instrumentów wspierających rozwój rynków na nowe technologie, w szczególności stymulowanie ich strony popytowej. Proponują wykorzystanie technik foresightu do przewidywania trendów rozwoju technologii i branż gospodarki. Podkreślają rolę finansowania ze środków publicznych badań w obszarach o komercyjnym potencjale i potrzebę większego nacisku na innowacyjne projekty. Potrzebny jest dalszy rozwój mechanizmów zabezpieczających wprowadzanie na rynek nowych produktów, rozwój finansowania badań przedkonkurencyjnych i komercjalizacji nowych rozwiązań. Znaczny potencjał ma również promocja i stworzenie podstaw prawnych dla prekomercyjnych zamówień publicznych.
Autorzy rekomendują instytucjom rządowym przeprowadzenie przeglądu, nowelizacji i wprowadzenia instrumentów prawnych i finansowych stymulujących współpracę jednostek naukowych z przedsiębiorstwami i komercjalizację technologii w nowotworzonych firmach odpryskowych. W tym celu proponują m.in. wprowadzenie zachęt finansowych mających na celu poprawę opłacalności inwestycji w małe firmy technologiczne, ułatwienia podatkowe stymulujące rozwój rynku praw własności intelektualnej, czy stymulowanie instrumentami podatkowymi działalności badawczej małych firm innowacyjnych.
Niski poziom rozwoju przedsiębiorczości akademickiej w naszym kraju oraz wysoki potencjał, jaki ona za sobą niesie, wymaga rozwijania wszelkich dostępnych dróg wsparcia tworzenia i rozwoju firm odpryskowych. Obecny system wsparcia w Polsce jest na dosyć wczesnym etapie rozwoju, dlatego też jego efekty i przełożenie na poziom przedsiębiorczości akademickiej i rozwój gospodarczy jest niewielki. Dlatego niezwykle ważne jest jego udoskonalanie, do czego mam nadzieje przyczynią się prowadzone przez PARP badania oraz wnioski i rekomendacje, które z nich płyną.
Artykuł powstał na podstawie wyników badania zrealizowanego na zlecenie PARP w ramach projektu systemowego: Przedsiębiorczość akademicka (rozwój firm spin – off, spin – out_ - zapotrzebowanie na szkolenia służące jej rozwojowi. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.
Opracowanie: PARP
